De laatste quagga, de bruine zebra van Zuid-Afrika, stierf een eeuw geleden in Amsterdam. Maar sinds kort draven er nieuwe quagga's over Zuid-Afrikaanse vlakten, dankzij een speciaal terugfokprogramma. Of de nieuwe dieren dezelfde zijn als de oude, blijft echter de vraag.

Etienne, het in Zuid-Afrika teruggefokte jonge exemplaar met haar moeder

Een schor gebalk klinkt over de heuvels aan de voet van de Tafelberg, alsof een kwaad beest een oprisping heeft die diep uit ingewanden komt. Zou dat 'm zijn, daar ergens tussen de bomen? Minutenlang turen we door de mistflarden die boven het druilerige Kaapstad hangen, tot het groen van de weiden en het bruin van de boomstammen zeer doen aan de ogen. Even komt er beweging in de verte: een donkere schim met wilde manen galoppeert weg, zonder dat we goed kunnen zien wat het is. Was het een quagga? Het rare gebalk klinkt opnieuw als we na een vergeefse speurtocht het natuurreservaat van de Tafelberg verlaten. Alsof het sein wordt gegeven dat de kust weer veilig is. je kunt het bruine zebrapaard - equus quagga quagga - geen ongelijk geven dat het wat mensenschuw is. In de vorige eeuw roeiden de boeren van Zuid-Afrika al zijn voorouders uit. Ze liepen in de weg, aten het gras op de weidegronden die de blanke kolonialisten zich hadden toegeëigend. Te temmen waren de quagga's niet, het enige nuttige dat ze in de ogen van de boeren deden was het wegschoppen van hyena's die in de buurt van de koeien kwamen. Honderdvijftig jaar geleden begonnen de grote groepen quagga's die de zuidelijke steppen bevolkten, te slinken. Ze werden afgeschoten, hun vlees gegeten, hun huiden verwerkt. Toen de laatste wilde quagga's verdwenen waren, resteerde nog een handvol dieren dat het leven sleet in dierentuinen. Op 12 augustus 1883 stierf in het Amsterdamse Artis het laatste exemplaar. Exit equus quagga quagga. Maar de laatste jaren is het paardje bezig aan een door mensenhanden geregisseerde comeback. Een groepje dierwetenschappers in Kaapstad begon in 1987 een fokprogramma dat de oorspronkelijke bruine zebra weer terug moet brengen. Een van de drijvende krachten van het quagga-project is Reinhold Rau ven het Zuid-Afrikaans museum. 'We zijn destijds begonnen met negen gewone zebra's uit het Etosha-park in Namibië en vier uit KwaZulu-Natal. Deze dieren hadden opvallende kleurkenmerken, die erop duidden dat ze genen van de oude quagga's bezaten.'

Het fokprogramma in het station voor natuurbehoud Vrolijkheid bij Robertson heeft inmiddels ruim vijftig dieren opgeleverd. Een deel loopt rond op de heuvels onder de Tafelberg, de rest zit in een natuurreservaat in het binnenland, in de uitgestrekte, dorre Karoo. De quagga verschilt duidelijk van de gewone zebra. Waar de laatste over het hele lijf zwart-wit gestreept is, heeft de quagga geen of slechts vage strepen op achterlijf en poten en een bruinere basiskleur. Qua bouw en grootte zijn de twee verder hetzelfde. Voordat ze met het project begonnen, hebben Rau en zijn team zich er terdege van vergewist dat de quagga geen zelfstandige soort was. Dat is lange tijd een punt van discussie geweest onder zoölogen: sommigen beschouwden het paardje als een variant van de wijd verspreide gewone steppe- of Burchell-zebra, anderen meenden dat het een andere soort was. 'Er was veel verzet tegen ons project, omdat men dacht dat het een eigen soort was.’ Het antwoord werd gevonden in onderzoek van stukjes onderhuids weefsel en huid van enkele opgezette exemplaren. Dit materiaal maakte het mogelijk een deel van de genetische code te bestuderen. De conclusie was dat het het dier een van de ondersoorten was van de gewone steppezebra, de equus quagga antiquorum. Zou de uitkomst zijn geweest dat de quagga een eigen soort vormde, dan was het project niet begonnen. Een dergelijk fokprogramma zou wetenschappelijk zinloos zijn, aldus Rau, omdat het resultaat ervan op z'n best een nep-quagga kon worden. Uitgestorven aparte soorten zijn niet terug te fokken, omdat hun genenbestand grotendeels verdwenen is. Met een ondersoort zit het anders. Omdat het kleurpatroon van de quagga het enige verschil is met de gewone steppezebra, kunnen door selectief fokken de naar andere zebra-populaties uitgewaaierde karakteristieke kleurgenen weer bij elkaar worden gebracht. De oorspronkelijke quagga wordt zo weer opgediept uit de grote zebra-familie.

Of de nieuwe quagga genetisch exact hetzelfde is als zijn voorganger uit de vorige eeuw zal waarschijnlijk altijd een vraag blijven. Want de stukjes huid en onderhuids weefsel die zijn onderzocht, gaven slechts een deel van de genetische sleutel. Het vergelijken van de dieren met de oer-quagga is dus moeilijk. De theoretische kans bestaat daarom dat de oer-quagga nog andere trekjes vertoonde, die bijvoorbeeld het gevolg zouden kunnen zijn van genetisch opgeslagen aanpassingen aan zijn leefgebied. Rau gelooft daar niet in. De zebra en de quagga bevolkten vroeger dezelfde soort droge vlakten, de eerste meer noordelijk, de tweede meer zuidelijk, ze aten allemaal hetzelfde gras. Dus waarom zouden ze, behalve het kleurenpatroon, opmerkelijke verschillen vertonen? Er zijn geen aanwijzingen voor, stelt hij. Dus is de nieuwe quagga een equus quagga quagga, totdat iemand het tegendeel weet te bewijzen. Als vader van het project is Reinhold Rau tevreden over de vorderingen. De borelingen van de tweede generatie beginnen steeds meer op de steppepaardjes van vroeger te lijken. Trots toont hij een paar foto's. 'Dit is Etienne. Ze werd op 14 oktober geboren in de wei hier achter het Grote Schuur-ziekenhuis. Ze is zonder twijfel het mooiste exemplaar tot nu toe.' De hoop is dat binnen de twee volgende generaties de quagga zal zijn herrezen, zodat in de loop van de volgende eeuw weer grote groepen bijzonder gekleurde paardjes de dorre vlakten tussen Kaapstad en Bloemfontein zullen bevolken, uiteraard in natuurreservaten. Zo is de schade toch weer een beetje hersteld. De hoop is dat binnen de twee volgende generaties de quagga zal zijn herrezen, zodat in de loop van de volgende eeuw weer grote groepen bijzonder gekleurde paardjes de dorre vlakten tussen Kaapstad en Bloemfontein zullen bevolken, uiteraard in natuurreservaten. Zo is de schade toch weer een beetje hersteld. En die wilde schim onder de Tafelberg, was dat een quagga? 'Het lijkt me eerder een wildebeest', corrigeert Rau. 'Maar dat vreemde gebalk dat je hoorde, was wél een quagga. Dit dier is genoemd naar het bijzondere geluid dat het uitstoot.' Hans Moleman

Opgezette negentiende-eeuwse quagga in het Leidse museum Naturalis

 

commentaar:

Dit artikel is interessant, omdat ik erover schreef in mijn boek op bladzijde 171. Vooralsnog lijkt het erop dat de (meeste/juiste) Quagga-genen verdwenen zijn?